शहर बिन्तीमा थियो—सडकमा टायरको धुवाँले आकाश ढाकेको थियो, हजारौँ मानिसको चित्कार र कराहनाले वातावरण गहिरो डरको घेरेको थियो। जनआन्दोलनले देशलाई आफ्नो आगोमा झोकेको थियो, र त्यो आगो केवल सडकमा मात्र होइन, हरेक घर, कार्यालय र मुटुमा महसूस भइरहेको थियो।
बिज्ञापन
त्यो दिन, स्वास्थ्य तथा जनसंख्या मन्त्रालयको डा. विकास देवकोटाका लागि सामान्य दिन जस्तो थिएन। उनले बिहानै ‘हेल्थ इमरजेन्सी अपरेसन सेन्टर’ (HEOC) मा कमान्डरको रूपमा जिम्मेवारी सम्हाले। उनको साथमा सचिव डिल्लीराम शर्मा लगायतका उच्च अधिकारीहरू पनि थिए। उद्देश्य स्पष्ट थियो—देशभरि फैलिएको आन्दोलनको बीचमा घाइतेहरूको जीवन जोगाउने।
बिज्ञापन
डा. देवकोटा भवनभित्र बस्दै थिए, तर सडकको आक्रोश नजिकै थियो। आन्दोलनकारीहरूको ठूलो समूह अचानक मन्त्रालयतर्फ अघि बढ्दा, सुरक्षा चुनौती एकदमै गम्भीर भयो। “हामी त्यहाँबाट कुनै न कुनै तवरले उम्किनुपर्ने अवस्था आयो,” डा. देवकोटा सम्झँदै भन्छन्, “तर हाम्रो जिम्मेवारी सकिएको थिएन। ज्यान जोगाएर घर पुग्यौँ, तर मन घाइतेहरूमै थियो।”
घाइतेहरूको विवरण र अस्पतालहरूका स्थिति अपडेट लगातार आइरहेको थियो। अस्पतालहरू भरिभराउ थिए, शल्यक्रियाको लागि बेड र उपकरणको अभाव थियो। डा. देवकोटा घर फर्केपछि पनि बस्न सक्दैनथे। उनले तत्कालै इमरजेन्सी भर्चुअल मिटिङ सुरु गरे। फोन र भिडियो कलमा उनी अस्पतालका प्रमुख चिकित्सक, नर्स, र स्थानीय स्वास्थ्य अधिकारीसँग निरन्तर समन्वय गर्दै थिए। ‘हब अस्पताल’ र ‘स्याटेलाइट अस्पताल’बीच घाइतेहरूको स्थानान्तरण युद्धस्तरमा सुरु भयो।
बिज्ञापन
बेलुकीको तेस्रो घण्टामा खबर आयो—“घाइतेहरूको तुरुन्त शल्यक्रिया गर्नुपर्छ, तर रगतको चरम अभाव छ।” डा. देवकोटाको अनुहारमा तनावको रेखा उभियो, तर समय प्रतिक्षा गर्दैन। उनले राष्ट्रिय जनस्वास्थ्य प्रयोगशाला (NPHL) र नेपाल रेडक्रस सोसाइटीसँग तत्काल समन्वय गरे। मध्यरातमा नै रक्तदान अभियान सुरु भयो। काठमाडौंको गल्लीहरूमा आवाज नहुने रातमा, अस्पतालहरूमा रगत संकलन र रक्तदानको लागि संयन्त्र परिचालन भयो।
डा. देवकोटा र उनका सहकर्मीहरू घरबाटै यो सबै संचालन गर्दै थिए। फोन कलमा चिकित्सकले घाइतेहरूको शल्यक्रियाको रिपोर्ट दिन्थे, डा. देवकोटा तत्काल निर्णय लिंदथे। कुन बिरामीलाई पहिले उपचार दिनुपर्छ, कुन अस्पतालमा स्थानान्तरण गर्नुपर्छ, र कुन रगतको समूह कहाँ उपलब्ध छ—सबै निर्णय तुरुन्तै लिनुपर्ने स्थिति थियो।
त्यो रात, केवल शारीरिक थकान मात्र थिएन, मानसिक तनाव पनि उच्च थियो। डा. देवकोटाले भन्छन्, “मानौं, त्यो रात हामी सबैले सुत्नै छोड्यौँ। हरेक निर्णयमा कसैको प्राण जोगिने सम्भावना थियो। त्यो जिम्मेवारीले हाम्रो मनलाई लगातार तानिरहेको थियो।”
अस्पतालबाट लगातार रिपोर्ट आइरहेका थिए—घाइतेहरूको हालत गम्भीर थियो। यसैबीच, मन्त्रिपरिषद्ले ‘जेन्जी क्लिनिक’ स्थापना गर्ने निर्णय गर्यो। देशभरिका १६ संघीय अस्पतालमा निःशुल्क उपचारका लागि छुट्टै क्लिनिक संचालनमा ल्याउने निर्णय तत्काल लागू भयो। डा. देवकोटाको सक्रिय नेतृत्वमा ती क्लिनिकहरू छिट्टै सञ्चालनमा आए, जसले हजारौं घाइतेहरूको दीर्घकालीन उपचारमा महत्वपूर्ण भूमिका खेले।
ती घाइतेहरूको जीवन बचाउन, रगत जुटाउन, अस्पताल व्यवस्थापन गर्न, र जेन्जी क्लिनिक स्थापना गर्न डा. देवकोटा र उनको टोलीले गरेको प्रयास मात्र शारीरिक होइन, मानसिक युद्धजस्तै थियो। त्यस रात, काठमाडौंका सडकमा आगो बलिरहेको थियो, तर स्वास्थ्य मन्त्रालयको कार्यालयमा मानवता, करुणा र जिम्मेवारीको उज्यालो बलिरहेको थियो।
आज, ती घाइतेहरूमध्ये धेरै नयाँ जीवन पाएका छन्। सायद उनीहरूले कहिल्यै बुझ्दैनन्—उनको जीवन बचाउन, उनीहरूको शल्यक्रिया र उपचार सहज बनाउन, डा. देवकोटा र उनका सहकर्मीहरूले कति ठूलो संघर्ष, मानसिक तनाव र थकान सहनु परेको थियो।
त्यो रात, जेन्जी आन्दोलनको आगो र रक्तरञ्जित सडकको बीचमा, स्वास्थ्य सचिव डा. देवकोटा र उनको टोलीले एक नयाँ युद्ध लडे—यो युद्ध मानवीय करुणा, जिम्मेवारी र निष्ठाको थियो।
